(English translation can be found below)
Door: Wouter van Tongeren
Belastingen als publiek gesprek: terugblik op een ochtend in Den Haag
Belastingen zijn zelden populair. Ze zijn technisch, politiek beladen en (misschien wel met opzet) moeilijk te begrijpen. Toch zijn belastingen een van de krachtigste instrumenten die we hebben om de samenleving vorm te geven. Wie betaalt wat, hoe worden publieke voorzieningen gefinancierd en of ongelijkheid groeit of krimpt: dat wordt voor een groot deel bepaald door de keuzes die we maken over belastingen.
Dat was het vertrekpunt van Belastingen en de Samenleving, een ochtendbijeenkomst georganiseerd door Oxfam Novib en Tax Justice Network Nederland in Nieuwspoort in Den Haag op 18 mei 2026. Meer dan 50 deelnemers uit de politiek, de wetenschap, het maatschappelijk middenveld, vakbonden en de media kwamen samen voor twee panelgesprekken.
Een stelsel dat niemand volledig begrijpt
Het eerste panel, met Hendrik Noten (FNV), Arjan Lejour (Tilburg University), Hayde Zarkeshan (Ministerie van Financiën) en Jurgen de Vries (Bond voor de Belastingbetalers), opende met een thema dat de hele ochtend zou terugkeren: het Nederlandse belastingstelsel is zo complex geworden dat het de rechtvaardigheid ondermijnt die het juist zou moeten waarborgen. Zoals een van de panelleden het verwoordde: “Eenvoud is ook rechtvaardigheid.” Wanneer burgers de regels niet kunnen begrijpen, en zelfs specialisten moeite hebben om de logica van honderden kleine fiscale regelingen te doorgronden, brokkelt het vertrouwen in het stelsel af en krijgen mensen met de middelen om door de complexiteit te navigeren een oneerlijk voordeel.
Het wijzigen van fiscale regels vereist het doorlopen van ICT-infrastructuur, structurele hervormingsprocessen en politieke prioritering, en geen van die dingen is eenvoudig. Zoals een panellid opmerkte, zitten de grootste verstoringen niet in de kleine regelingen, maar juist in de grote en politiek beschermde: de hypotheekrenteaftrek, de arbeidskorting en de vennootschapsbelastingstructuren.
Een gebied waarop deze complexiteit bijzonder duidelijk zichtbaar is, is de vermogensbelasting. Een opvallende achtergrond bij deze discussie is het opvallend onevenwichtige belastingstelsel in Nederland: inkomen uit arbeid wordt veel zwaarder belast dan inkomsten uit vermogen, wat leidt tot structurele ongelijkheid waarbij degenen die van kapitaal leven bevoordeeld worden ten opzichte van degenen die voor hun inkomen moeten werken.
De panelleden wezen op de moeilijkheid om onderscheid te maken tussen investeringskapitaal en ondernemerskapitaal als voorbeeld van hoe technisch veeleisend en politiek gevoelig hervormingen kunnen zijn. Het scheiden van deze twee vormen van vermogen in de belastingwetgeving zou een stap in de richting van meer rechtvaardigheid zijn, maar het is verre van eenvoudig. Meer in het algemeen ging de discussie over de structuren van de vennootschapsbelasting en de noodzaak om mazen in de wet te dichten die het mogelijk maken winsten weg te sluizen van de plaats waar de waarde daadwerkelijk wordt gecreëerd.
Politiek, macht en de fiscale black box
Het tweede panel, met Pieter Grinwis (ChristenUnie), Henk-Jan Oosterhuis (D66) en Luc Stultiens (PRO), richtte zich op beleid en week niet terug voor de politieke dimensies. Meerdere politici merkten op dat progressieve belastinghervorming niet is vastgelopen door een gebrek aan goede voorstellen, maar door de structurele macht van deelbelangen. Een deelnemer beschreef de eigen partij als “gegijzeld door deelbelangen.” Een ander wees erop dat publieke ophef zich vaak richt op het zichtbare en symbolische, terwijl de beslissingen die miljarden verplaatsen stil worden genomen achter gesloten deuren.
Een veelzeggende observatie ging over de balans tussen bezuinigingen en belastingen in het publieke debat. Te vaak gaan discussies over overheidsfinanciën bijna uitsluitend over de uitgavenkant, terwijl de vraag wie wat bijdraagt via belastingen veel minder aandacht krijgt.
Dit is in de kern een democratisch probleem. Belastingen zijn de motor van de staat. De knoppen die bepalen wie wat bijdraagt en hoe publiek geld wordt besteed, worden bediend door een kleine groep mensen, vaak buiten het zicht van het grote publiek. Die beslissingen begrijpelijk maken en daarmee bevraagbaar is zowel een maatschappelijke als een politieke opgave.
Burgers betrekken: het pleidooi voor participatieve belastinghervorming
Een centrale vraag tijdens de ochtend was hoe de kloof tussen het belastingstelsel en de samenleving die het geacht wordt te dienen kan worden gedicht. Hoe betrekken we gewone burgers bij debatten die hun dagelijks leven vormgeven? En hoe zorgen we dat publieke participatie leidt tot echte verandering, en niet alleen tot consultatie?
Vertegenwoordigers van Stelsellab, een Nederlands initiatief dat samen met burgers werkt aan systeemhervorming, pleitten voor participatieve benaderingen: burgerpanels, deliberatieve sessies en co-creatieprocessen die mensen niet behandelen als passieve ontvangers van beleid, maar als actieve bijdragers eraan. Twee participatiesessies hebben al gevoed in een traject bij de Sociaal-Economische Raad (SER), al merkten deelnemers terecht op dat het bewijs zit in de vraag of die stemmen ook echt doorwerken in de uitkomsten.
Want wanneer mensen een hand hebben in het ontwerpen van de regels, begrijpen ze die beter en zien ze die sneller als legitiem. Belastingnaleving, publiek vertrouwen en democratische participatie zijn geen losse vraagstukken.
Dit wijst op een bredere agenda: hervormen hoe belastingen worden onderwezen, besproken en gecommuniceerd. Zoals een panellid zei: “Meer publieke aandacht voor belastingen is al winst.” Het aanpassen van schoolcurricula, het opbouwen van samenwerkingen met maatschappelijke organisaties zoals Stelsellab en investeren in heldere en toegankelijke publiekscommunicatie over wat belastingen eigenlijk doen: dat alles telt, en daarvoor hoef je niet te wachten op de volgende begrotingsronde.
De Eerlijke Belastinggids: een instrument voor het gesprek
Tijdens het evenement lanceerde Oxfam Novib de Eerlijke Belastinggids, opgesteld door SEO Onderzoek, en overhandigde het rapport aan Caroline Wooning, Directeur Algemene Fiscale Politiek bij het ministerie van Financiën. De gids is bedoeld als bijdrage aan precies het soort brede en toegankelijke debat waar de ochtend om draaide: in kaart brengen waar het Nederlandse stelsel tekortschiet op het gebied van eerlijkheid en transparantie, en een basis bieden voor een beter geïnformeerde publieke en politieke discussie.
De aanwezigheid van het ministerie van Financiën aan tafel, naast vertegenwoordigers van vakbonden, politici van over het hele politieke spectrum, academische economen en maatschappelijke organisaties, was op zichzelf al een signaal: het gesprek over hoe een eerlijk belastingstelsel eruitziet, kan niet aan technici en specialisten alleen worden overgelaten.
De Eerlijke Belastinggids is beschikbaar op de website van Oxfam Novib. De gids biedt een goed startpunt voor gesprekken over hoe een eerlijk belastingstelsel eruit zou moeten zien. Gebruik hem om het debat te openen, aannames te bevragen, of gewoon om betere vragen te stellen.
Wat dit betekent buiten Nederland
Het Nederlandse debat zal herkenbaar zijn voor beleidsbeïnvloeders in veel andere landen. De complexiteit die onrechtvaardigheid voedt, de politieke economie die de status quo beschermt, de kloof tussen technische hervorming en democratische legitimiteit: dit zijn geen exclusief Nederlandse problemen. De oplossingen ook niet: participatief ontwerp, betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld, publieke educatie en het geduldige werk van het begrijpelijk maken van de fiscale black box.
En de problemen houden niet op bij de landsgrenzen. De Eerlijke Belastinggids documenteert hoe Nederland al lang een rol speelt als doorvoerland voor internationale winststromen en als knooppunt waar multinationals geld naar lagelanden sturen, terwijl er hier zelf nauwelijks echte economische activiteit plaatsvindt. Dit weerspiegelt een mondiaal systeem waarin landen concurreren om kapitaal aan te trekken, en de kosten worden gedragen door andere regeringen (vaak in lagere-inkomenslanden) die de belastinginkomsten mislopen die ze hard nodig hebben.
Daarom blijft internationale belastingrechtvaardigheid centraal staan in ons werk. Binnenlandse hervormingen zijn belangrijk, maar geen enkel land kan het belastingstelsel volledig alleen hervormen. Het opstellen van eerlijkere mondiale regels inzake winstverschuiving, transparantie en belastingconcurrentie is net zo belangrijk als de gesprekken die plaatsvinden in zalen als Nieuwspoort.
Belastingen zijn, zoals een deelnemer zei, “de kern van de democratie: hoe betalen we samen de samenleving, en wie draagt wat bij.” Die vraag in de publieke ruimte krijgen en houden: dat is het echte werk.
English translation:
Making tax a public conversation: lessons from a morning in the Hague
Taxation is rarely a crowd-pleaser. It is technical, politically charged, and (perhaps by design) difficult to understand. Yet it is one of the most powerful tools we have to shape the kind of society we want to live in. Who pays what, how public services are funded, and whether inequality shrinks or grows: all of this is determined, in large part, by the choices we make about tax.
That was the starting point for Belastingen en de Samenleving (Taxes and Society), a morning event organised by Oxfam Novib and Tax Justice Network Netherlands at Nieuwspoort in The Hague on 18 May 2026. More than 50 participants from politics, academia, civil society, trade unions and the media came together for two panel debates.
A system no one fully understands
The first panel, with Hendrik Noten (FNV), Arjan Lejour (Tilburg University), Hayde Zarkeshan (Ministry of Finance) and Jurgen de Vries (Bond voor de Belastingbetalers), opened with a theme that would run through the entire morning: the Dutch tax system has become so complex that it undermines the very fairness it is supposed to guarantee. As one panellist put it: “Simplicity is also a form of justice.” When citizens cannot understand the rules, and when even specialists struggle to trace the logic of hundreds of small fiscal provisions, trust in the system erodes, and those with the resources to navigate complexity gain an unfair advantage.
Changing fiscal rules requires navigating ICT infrastructure, structural reform processes, and political prioritisation, none of which are trivial. As one panellist observed, some of the biggest distortions are in the large and politically protected ones: mortgage interest deductions, employment tax credits, and corporate tax structures.
One area where this complexity is especially visible is the taxation of wealth. A striking backdrop to this discussion is the Netherlands’ notably unbalanced tax system: labour income is taxed far more heavily than income from wealth, creating structural inequity that benefits those who live off capital over those who work for their income.
Panellists pointed to the difficulty of distinguishing between investment capital and entrepreneurial capital as an example of how technically demanding, and politically sensitive, reform can be. Separating these two forms of wealth in the tax code would be a step towards greater fairness, but it is far from straightforward. More broadly, the discussion touched on corporate tax structures and the need to close loopholes that allow profits to be shifted away from where value is actually created.
Politics, power, and the fiscal black box
The second panel with Pieter Grinwis (ChristenUnie), Henk-Jan Oosterhuis (D66) and Luc Stultiens (PRO), turned to policy and did not shy away from the political dimensions. Several politicians noted that progressive tax reform has stalled not for lack of good proposals, but because of the structural power of vested interests. One participant described their party as being “held hostage by partial interests.” Another pointed out that public controversy tends to focus on the visible and symbolic rather than on the decisions that actually move billions, decisions quietly made behind closed doors.
One telling observation was about the balance between spending cuts and taxation in public debate. Too often, discussions about public finances focus almost entirely on the expenditure side, while the question of who contributes what through taxation receives far less attention.
This is, at its core, a democratic problem. Tax is the engine room of the state. The knobs that determine who contributes what, and how public money is spent, are controlled by a small number of people, often insulated from meaningful public scrutiny.
Bringing citizens in: the case for participatory tax reform
A central question throughout the morning was how to close the gap between the tax system and the society it is supposed to serve. How do we involve ordinary citizens in debates that shape their daily lives? And how do we make sure that public participation leads to real change, not just consultation?
Representatives from Stelsellab, a Dutch initiative that works with citizens on systemic reform, made the case for participatory approaches: citizens’ assemblies, deliberative panels, and co-design processes that treat people not as passive recipients of policy, but as active contributors to it. Two such participation sessions have already fed into a trajectory with the Social and Economic Council (SER), though participants rightly noted that the proof will be in whether those voices genuinely shape outcomes.
Because when people have a hand in designing the rules, they are more likely to understand them and more likely to see them as legitimate. Tax compliance, public trust, and democratic participation are not separate issues.
This points to a broader agenda: reforming how tax is taught, discussed, and communicated. As one panellist said, “More public attention for taxation is already a win.” Updating school curricula, building partnerships with civil society organisations like Stelsellab, and investing in clear and accessible public communication about what taxes actually do, all of this matters, and none of it requires waiting for the next budget round.
The Eerlijke Belastinggids: a tool for the conversation
At the event, Oxfam Novib launched the Eerlijke Belastinggids (Fair Tax Guide), developed by SEO Research, and presented it to Caroline Wooning, Director of General Fiscal Policy at the Dutch Ministry of Finance. The guide is designed as a contribution to exactly the kind of broad, accessible debate the morning called for: mapping where the Dutch system falls short on fairness and transparency and offering a basis for more informed public and political discussion.
The presence of the Ministry of Finance at the table, alongside trade union representatives, politicians from across the political spectrum, academic economists, and civil society, was itself a signal: the conversation about what a fair tax system looks like cannot be left to tax specialists alone.
The Eerlijke Belastinggids is available at https://www.oxfamnovib.nl/waarom-oxfam-novib/themas/eerlijke-belastingen. We see it as a useful starting point for conversations about what a fair tax system should look like. Use it to open the debate, challenge assumptions, or simply to ask better questions.
What This Means Beyond the Netherlands
The Dutch debate will be familiar to advocates in many countries. The complexity that breeds injustice, the political economy that protects the status quo, the gap between technical reform and democratic legitimacy: these are not uniquely Dutch problems. Neither are the solutions: participatory design, civil society engagement, public education, and the patient work of making the fiscal black box legible.
And these problems do not stop at national borders. The Eerlijke Belastinggids documents how the Netherlands has long played a role as a conduit country for international profit flows, and a hub through which multinationals route money to low-tax jurisdictions with little real economic activity taking place here. This reflects a global system in which countries compete to attract capital, and the costs are borne by other governments (often in lower-income countries) that lose tax revenue they urgently need.
This is why international tax justice remains central to our work. Domestic reform matters, but no country can fully fix its tax system alone. Building fairer global rules on profit shifting, transparency, and tax competition is just as important as the conversations happening in rooms like Nieuwspoort.
Tax is, as one participant said, “the core of democracy, how we pay for our society together, and who contributes what.” Getting that question into the public square, and keeping it there, is the real work.
